Toplantıya yetişmeye çalışırken masadaki çay bardağı devriliyor ve sıvı doğrudan klavyenin üzerine akıyor. Ekran birkaç saniye daha yanıyor, sonra kararıyor ya da hiçbir şey olmamış gibi çalışmaya devam ediyor. İki durumda da önünüzdeki dakikalar önemli. Bu yazıda hem cihazı hem de içindeki dosyaları korumak için atmanız gereken adımları, olayın yaşandığı andan başlayarak sırayla anlatıyoruz.
Önemli: Cihaz hâlâ çalışıyor olsa bile hemen kapatın. Sıvıyla temas eden bir devre kartında elektrik aktıkça kısa devre ve korozyon riski artar.
İlk bir dakika
- Şarj kablosunu çekin. Prizden değil, mümkünse bilgisayar tarafından çıkarın ve ıslak elle prize dokunmayın.
- Güç düğmesine basılı tutarak kapatın. Windows’un veya macOS’un düzgün kapanmasını beklemeyin; bu birkaç saniyelik fark, kartın kurtulmasını sağlayabilir.
- Bataryası çıkarılabiliyorsa çıkarın. Yeni modellerin çoğunda batarya içeridedir; bu durumda kasayı açmaya uğraşmayın.
- Cihazı ters “V” şeklinde açıp klavye aşağı bakacak biçimde bırakın. Böylece sıvının kartın daha derinlerine ilerlemesi yerine dışarı süzülmesine yardım edersiniz. Yüzeydeki sıvıyı emici bir bezle hafifçe alın.
- USB bellek, harici disk gibi takılı cihazları çıkarın. Islanmamışlarsa onları ayrı ve kuru bir yere koyun.
Sonraki saatlerde ne oluyor?
Su kurusa bile içindeki mineraller, şeker ve asit kartın üzerinde kalır. Bu kalıntı, elektrik verilmese dahi nemle birlikte metal yüzeylerle tepkimeye girer ve yavaş yavaş korozyon oluşturur. Bu nedenle dökülen sıvının cinsi önemlidir: Şekerli çay, kola veya meyve suyu sade sudan daha zararlıdır; sütlü kahve iz bırakır, deniz suyu ise tuz nedeniyle oldukça agresiftir. Cihazı teslim ederken ne döküldüğünü ve yaklaşık ne kadar sıvı olduğunu söylemeniz, teknisyenin işini kolaylaştırır.
Korozyon günler içinde ilerlediği için “kurusun, haftaya bakarız” yaklaşımı riskli olabilir. Kartın temizlenmesi ne kadar erken yapılırsa hem cihazın hem de verilerin kurtulma şansı o kadar artar.
İyi niyetli ama zararlı alışkanlıklar
- “Çalışıyor mu bakayım” diye açmak: Islak kartta oluşan tek bir kısa devre, onarılabilir bir arızayı çok daha ağır hâle getirebilir.
- Saç kurutma makinesi kullanmak: Sıcak hava sıvıyı kurutmak yerine içeriye iter ve plastik parçalara zarar verebilir.
- Pirince gömmek: Pirinç yalnızca yüzeydeki nemi yavaşça çeker; kartın altındaki kalıntıya etkisi yoktur ve değerli zamanın boşa gitmesine yol açar. Üstelik toz ve taneler portlara girebilir.
- Kalorifer üstünde veya güneş altında bırakmak: Ani ısı farkı ekran ve batarya için ayrı bir risk oluşturur.
Verileriniz tam olarak nerede?
Sıvı hasarında çoğu zaman ilk zarar gören, klavyenin hemen altındaki anakarttır. Dosyalarınız ise ayrı bir depolama biriminde durur ve bu birim çoğu vakada sıvıdan daha az etkilenir. Sonuç, büyük ölçüde laptopun tasarımına bağlıdır:
Sökülebilir disk veya M.2 SSD
Klasik 2,5 inç diskler ya da yuvaya takılan M.2 SSD’ler kartı bozulmuş bir bilgisayardan çıkarılıp başka bir sistemde okunabilir. Disk ıslanmışsa temizlenmeden ve kontrol edilmeden çalıştırılmamalıdır; özellikle SSD’nin kartı üzerinde biriken kalıntı, ilk enerji verildiğinde kontrolcüyü yakabilir. Bu tür sürücüler için SSD veri kurtarma sayfamızda ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.
Anakarta lehimli depolama
Yeni nesil MacBook’larda ve bazı ultra ince Windows dizüstülerde depolama çipleri doğrudan anakarta lehimlidir ve çoğu zaman donanım şifrelemesiyle kartın güvenlik bileşenine bağlıdır. Bu cihazlarda verilere ulaşmanın yolu genellikle anakartın, en azından verileri okuyacak kadar onarılmasından geçer. Apple cihazlarla ilgili ayrıntılar Mac veri kurtarma sayfamızda yer alıyor.
Sürücü BitLocker veya FileVault ile şifreliyse, disk başka bir bilgisayarda okunurken kurtarma anahtarınız gerekecektir. Bu konuyu BitLocker şifreli diskten veri kurtarma yazımızda anlattık; anahtarı şimdiden aramaya başlamanız zaman kazandırır.
Tamir mi, veri kurtarma mı?
Sıvı temas etmiş bir laptop için iki farklı hedef olabilir: cihazı yeniden kullanmak ya da içindeki dosyaları almak. Dosyalarınızın yedeği yoksa önceliği verilere vermenizi öneririz. Bazı onarım denemeleri, örneğin depolama biriminin yeniden programlanması veya kart değişimi, veriler kurtarılmadan yapılırsa geri dönüşü olmayan sonuçlar doğurabilir.
Bursa’daki laboratuvarımızda sıvı hasarlı bir cihaz geldiğinde önce kart ve depolama birimi incelenir, verilere hangi yoldan ulaşılabileceği belirlenir. Sonuç ve maliyet size yazılı olarak bildirilir; çalışma ancak siz onay verdikten sonra başlar. Okunabilir hâle gelen disklerin önce tam kopyası alınır, çalışma bu kopya üzerinden yürütülür. Hizmetin kapsamı için laptop ve masaüstü veri kurtarma sayfamıza bakabilirsiniz.
Bu olay, yedekleme düzeninizi gözden geçirmek için de iyi bir fırsat. Dizüstünüzün depolama birimi hakkında daha fazla bilgi edinmek isterseniz SSD ile HDD’nin veri güvenliği açısından karşılaştırmasını okuyabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Laptop su döküldükten sonra normal çalışıyor. Yine de götürmeli miyim?
Çalışıyor olması kartın temiz olduğu anlamına gelmez; kalıntı korozyona yol açıp günler sonra arızaya dönüşebilir. En azından önemli dosyalarınızı hemen yedekleyin ve cihazın içinin kontrol ettirilmesini değerlendirin.
Ne kadar süre kurumaya bırakırsam güvenle açabilirim?
Güvenli bir bekleme süresi yoktur. Sorun yalnızca nem değil, sıvının bıraktığı kalıntıdır ve bu kalıntı kendiliğinden yok olmaz. Kartın temizlenip kontrol edilmesi, beklemekten daha sağlıklı bir yoldur.
Diski kendim söküp başka bilgisayara takabilir miyim?
Disk sökülebilir bir modelse ve kesinlikle kuruysa bu mümkündür. Ancak üzerinde sıvı izi görüyorsanız enerji vermeden önce temizlenmesi gerekir. Emin değilseniz diski çalıştırmadan uzman görüşü alın.